જૂની ભારતીય રેલ્વે સિસ્ટમ અને આજના રેલ્વેના ખૂબ મોટા નેટવર્ક સાથેનો ઇતિહાસ in Gujarati | Old Indian Railway System & History with Today's Very Large Network of Railways, 1853 to 2022

ટ્રેનનો વૈશ્વિક ઇતિહાસ

ટ્રેન વિશ્વની સૌથી સફળ, સુરક્ષિત અને સસ્તી ટ્રાન્સપોર્ટ સુવિધા છે. જે પેસેન્જર કે માલવાહક તરીકે કેટલાય વર્ષોથી દુનિયાના દરેક દેશ, માનવીના આર્થિક, સામાજિક અને ઔદ્યોગિક વિકાસનો અવિભાજ્ય અંગ રહી છે. 1500 ની સાલથી જ વેગનવે દ્વારા જુદી જુદી ખાણોમાંથી ખનીજને બહાર કાઢવાની શરૂઆત થઇ ગઈ હતી જેમાં એક માલવાહક ડબ્બાને ચાર પૈડાં પર એક ટ્રેક પર ખેંચવામાં આવતા હતા અને જેના માટે ઘોડા, ખચ્ચર કે મજૂરોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. એક ડબ્બાને લોખંડના મજબૂત પાટા પર દોડાવવાની શરૂઆત 1790 માં થઇ હતી જે બાદ 1804 માં જ બ્રિટિશ શોધક રિચાર્ડ ટ્રેવિથિક (Richard Trevithick) દ્વારા આ ડબ્બાઓને ખેંચવા માટે વરાળયંત્ર (steam locomotive) એટલે કે સ્ટીમ એન્જીન (Steam Engine) નો વપરાશ કરવામાં આવ્યો અને શરૂ થઇ વિશ્વની ટ્રેનની સફર.

ભારતમાં અંગ્રેજોએ ક્યારે અને શા માટે રેલ્વે લાઈનનો પાયો નાખ્યો ?

સ્ટીમ ટ્રેન બ્રિટનમાં ખુબ ફેમસ થવા લાગી હતી અને એ સમયે ભારતમાં પણ બ્રિટિશરોનું રાજ હતું જેથી તેમને પણ ભારતમાં વેપાર ધંધો કરવા, વહીવટી, વ્યૂહાત્મક કે મોટા દેશમાં મુસાફરી કરવા એક ઝડપી, ચોક્કસ અને સુરક્ષિત વાહનવ્યવહારની જરૂરત ઉભી થઇ જેથી 1844 માં એ સમયના ભારતના ગવર્નર જનરલ લોર્ડ ડેલહાઉસીએ (Lord Dalhousie) ખાનગી ઉધોગ સાહસિકને ભારતમાં રેલ્વે સિસ્ટમ બેસાડવાની મંજૂરી આપી. બે નવી ખાનગી કંપનીઓ ઉભી કરવામાં આવી અને તેને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીને (East India Company) મદદ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું જેમાં બ્રિટેનના ઘણા રોકાણકારોની મદદથી ભારતમાં ખૂબ ઝડપી રેલ્વે નેટવર્ક સ્થાપવામાં મદદ મળી હતી. જેથી માત્ર 8 જ વર્ષમાં, 16 એપ્રિલ 1853 ના રોજ મુંબઈના બોરીબંદરથી થાણે સુધીના 34 કી.મી.ની સફર 14 ડબ્બા સાથે ભારતની પ્રથમ રેલ્વે મુસાફરી શરૂ થઇ હતી. ભારતમાં રેલ્વે ની સાથે પોસ્ટલ સ્ટેમ્પ તથા 4000 ટેલિગ્રાફ લાઇન્સ નાખનારા ડેલહાઉસીને એ સમયના આધુનિક ભારતના ઘડવૈયા તરીકે ઓળખાણ મળી હતી.

1880 સુધીમાં બ્રિટિશરોએ ભારતમાં 14,500 કી.મી.ની રેલ્વે લાઈન સ્થાપી દીધી હતી. એ સમયે ભારતના મુખ્ય શહેરો અને બ્રિટિશ છાવણીઓમાં ગણાતા ભારતના મુંબઈ, મદ્રાસ અને કલકત્તાને જોડી દેવામાં આવ્યા હતા જેથી સંપૂર્ણ ભારતનું સંચાલન તેમજ વેપાર વ્યવસ્થાપન સહેલાઇથી થઇ શકે. 1895 સુધીમાં ભારતને અંગ્રેજોએ સ્ટીમ એન્જીન તથા અન્ય રેલ્વે સાધનો બનાવવામાં માટેનું હબ બનાવી દીધું હતું જેથી અંગ્રેજો શાષિત અન્ય દેશોમાં ભારતથી જ સપ્લાઈ પહોંચાડી શકાય.

19મી સદીમાં ભારતમાં કેવી રીતે રેલવે ક્રાંતિ આવી?

19મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતના અનેકો રજવાડાઓ પણ પોતાના સ્ટેટમાં પોતાનું રેલ્વે નેટવર્ક પાથરવા લાગ્યા હતા જેમાં આસામ, રાજસ્થાન અને આંધ્રપ્રદેશ મુખ્યત્વે હતા. ભારતની આઝાદી આવતા આવતા ભારતના વિવિધ રાજ્ય અને રજવાડાઓ પણ આ રેલ્વે નેટવર્કના ફાયદાઓ જોઈ પોતાના રાજ્યને ઝડપી, ચોક્કસ અને સુરક્ષિત વાહનવ્યવહાર આપવા માંગતા હોઈ અનેકો વિદેશી ખાનગી કંપનીઓને રેલ્વે સ્થાપવાના કરાર કરવા લાગ્યા હતા. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ વખતે જ ઈલકટ્રીક રેલ્વે એન્જીન આવવાની શરૂઆત થઇ હતી જે દ્વારા ભારતમાં ઇલેક્ટ્રિક લાઈનો તથા પાવર સ્ટેશનોની પણ પુષ્કળ પ્રમાણમાં  સ્થાપના થવા લાગી હતી.

વિશ્વયુદ્ધ વખતે અંગ્રેજોએ કેવી રીતે ભારતીય રેલ્વેનો ઉપયોગ કર્યો?

પ્રથમ અને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ વખતે અંગ્રેજ સરકાર ભારતથી જ વિવિધ માલ-સમાન અને અન્ય જરૂરી વસ્તુઓ માટે અન્ય દેશો સુધી સપ્લાઈ કરતી હોવાથી ભારતના ઉતરી પશ્ચિમ અને પૂર્વ બાજુ સૌથી વધુ રેલ્વે નેટવર્ક સ્થાપી ચુકી હતી. ભારતના વિવિધ પાડોશી દેશો અને અન્ય દેશો સુધી આ નેટવર્ક લંબાયેલું હોઈ વિશ્વયુદ્ધમાં ભારતના અનેક ખૂણાઓથી માલ-સામાન, દારૂગોળા, દવાઓ, સિપાહીઓ અને અન્ય જરૂરી ચીજ-વસ્તુઓનો વિપુલ જથ્થો આ રેલ્વે નેટવર્ક દ્વારા જ પહોંચાડવામાં આવતો. એક સમયે જે રેલ્વે વર્કશોપ હતા અને જ્યાં ટ્રેનો, ડબ્બાઓ અને અન્ય જરૂરી રેલ્વે સામાન બનાવવામાં આવતા હતા એ જગ્યાને અંગ્રેજોએ દારૂગોળાના વર્કશોપ બનાવી દીધા હતા. 1947 માં જયારે ભારત આઝાદ થયું એ સમયે મિડલ ઇસ્ટ સુધી યુદ્ધના કારણે વધુ પથરાયેલી રેલ્વે લાઈનો પાકિસ્તાનના ભાગે આવી હતી અને જેથી પાકિસ્તાનને પોતાના રેલ્વે લાઈનોમાં આજ દિવસસુધી વધુ મોટા કોઈ ફેરફારો કરવાની જરૂરત પડી નથી.

આઝાદી બાદ ભારતનું રેલ્વે નેટવર્ક કઈ રીતે એક બન્યું અને તેનો વિકાસ

ભારત આઝાદ થયું એ વખતે કુલ 42 ભિન્ન રેલ્વે નેટવર્ક આપણા દેશમાં પથરાયેલા હતા જેમાંથી 32 નેટવર્ક તો માત્ર અન્ય રજવાડાઓ દ્વારા ઉભા કરાયેલા હતા. આઝાદી બાદ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ દ્વારા 565 રજવાડાઓને ભારતમાં ભેળવવામાં આવ્યા ત્યારે આ દરેક રેલ્વે લાઈનોને પણ જોડવામાં આવી અને ઇન્ડિયન રેલ્વેની સ્થાપના થઇ. આ સિસ્ટમને પણ 1951 માં વિવિધ 6 ઝોનમાં વેચવામાં આવ્યા હતા જે 1952 થી લાગુ કરી દેવામાં આવી. જેમ-જેમ આઝાદ ભારત વિકાસ કરતો રહ્યો તેમ ભારતનું રેલ્વે નેટવર્ક આપબળે જ અપગ્રેડ પણ થતું રહ્યું.

1985 સુધીમાં રેલ્વેની તમામ ચીજ-વસ્તુઓ, એંજિનોથી લઇ સિસ્ટમો ભારતમાં જ ઉત્પાદિત થવા લાગી અને બિનકાર્યક્ષમ સ્ટીમ એંજિનોની જગ્યાએ ડીઝલ તથા ઇલેક્ટ્રિક એંજિનો ભારતના પાટાઓ પર દોડવા લાગી. 1995 માં ભારતીય રેલ્વે કોમ્પ્યુટરાઇઝડ રિઝર્વેશનથી સજ્જ કરવામાં આવ્યું જેથી દેશના વિવિધ પ્રદેશો વચ્ચે ચાલતી ટ્રેનોની ટિકિટ કોઈપણ વ્યક્તિ દેશના કોઈપણ જગ્યાએથી મેળવતા થયા હતા.

આજનું ભારતીય રેલ્વે નેટવર્ક કેવું છે?

ભારતીય રેલ્વે નેટવર્ક ભારત સરકાર દ્વારા સંચાલિત વિશ્વના સૌથી મોટા રેલ્વે નેટવર્કમાંથી એક છે. આજ દિવસ સુધી રેલ્વે નેટવર્ક એ ભારતમાં સૌથી મોટા વાહનવ્યવહાર ધરાવતું એકમાત્ર એકમ છે. ભારતમાં આજે કુલ 1,26,366 કી.મી.નું રેલ્વે નેટવર્ક કાર્યમાં છે જે ભારતને વિશ્વનું ચોથું સૌથી મોટું નેટવર્ક ધરાવવાનું ગર્વ અપાવે છે. ભારતીય રેલ્વે દ્વારા આજે દરવર્ષે 810 કરોડ પેસેન્જરો તેમજ 125 કરોડ ટન માલને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડવામાં આવે છે. આ માટે ભારતીય રેલ્વે દરરોજ 1 લાખ જેટલી પેસેન્જર ટ્રેનો ચલાવે છે જેમાં ભારતના વિવિધ પ્રદેશોના 7,325 સ્ટેશનો પરથી આ ટ્રેનો દોડી રહી છે. આજ રીતે માલ-સામાન માટે દરરોજની 8,479 માલગાડીઓ ભારતના વેપાર-ઉદ્યોગોને વેગવંતો રાખે છે.

ભારતીય રેલ્વે ટ્રેનો

ભારતની પેસેન્જર ટ્રેનોની સરેરાશ ગતિ 50.6 કી.મી./કલાકની છે જયારે દિલ્હીથી વારાણસી વચ્ચે ચાલતી વંદે ભારત એક્સપ્રેસ 180 કી.મી./કલાક તેમજ દિલ્હીથી ઝાંસી સુધી દોડતી ગતિમાન એક્સપ્રેસની મહત્તમ ઝડપ 160 કી.મી./કલાક સુધી લેવામાં આવી છે. આ સિવાય પણ ભારતના મુખ્ય નગરો વચ્ચે દોડતી શતાબ્દી અને રાજધાની ટ્રેનો 150 કી.મી./કલાક દોડી વર્ષોથી લોકોને ઝડપી પરિવહન આપી રહી છે. ઇન્ડિયન રેલ્વે મુંબઈ-દિલ્હી વચ્ચે બુલેટ ટ્રેનના પ્રોજેક્ટમાં પણ ખુબ નજીક પહોંચી ચુકી છે જેથી ટૂંક સમયમાં ભારતીય રેલ્વે પણ વિશ્વના વિકસિત દેશોની સરખામણીએ પહોંચી જવા તત્પર છે.

આજે વહીવટી હેતુ માટે ભારતીય રેલ્વે નેટવર્કને 17 ઝોનમાં વહેંચવામાં આવેલ છે.

1. Northern Railway, 2. North Eastern Railway, 3. Northeast Frontier Railway, 4. Eastern Railway, 5.  South Eastern Railway, 6. South Central Railway, 7. Southern Railway, 8. Central Railway, 9. Western Railway, 10. South Western Railway, 11. North Western Railway, 12. West Central Railway, 13. North Central Railway, 14. South East Central Railway, 15. East Coast Railway, 16. East Central Railway, 17. Konkan Railway

નિષ્કર્ષ

ભારતીય રેલ્વેના 169 વર્ષના ઇતિહાસમાં સસ્તું, સરળ, સુરક્ષિત અને લોક લાગણી સાથે જોડાયેલી આ રેલ્વે નેટવર્કને આપણે અંગ્રેજો દ્વારા અપાયેલ સ્વાર્થી ભેંટ સમજીએ કે ઉપકાર પરંતુ હકીકતથી આજના આધુનિક ભારત માટે ઇન્ડિયન રેલ્વે નેટવર્કનો બહુ મોટો ફાળો રહેલો છે. આજે રેલ્વે વિભાગ આધુનિક તેમજ ટેક્નોલોજીસભર સ્ટેશનોથી લઇ કેટરિંગ સર્વિસ, હોટેલ સર્વિસ તેમજ ટુરિઝમ સર્વિસ વર્લ્ડક્લાસ લેવલના આપી રહ્યા છે. દિવસે ને દિવસે આયોજનબદ્ધ તેમજ સમયમાં પણ પાબંધ થવાની ભારતીય રેલ નિગમ એક પ્રયત્નમાં લાગેલી છે ત્યારે આપણે પણ આ સેવા લેતી વખતે સ્વચ્છતા જાળવી તેમને મદદ કરીએ તે જરૂરી છે.  

 Image Courtesy: Google Images

Dr. Hardik B. Ramani

Follow Me on YouTube: Knowledge4 All

Follow Me on Blogger: https://www.drhbramani.com/

Follow me on Facebook: https://www.facebook.com/drhbramani

Mo: 8980001554

Email: hardik.ramani@gmail.com

 

History of Kites & Festivals

 Who invented the kite?

    Kites and related pictures, carvings and other evidences have been found at various places around the world but historians believe that the first kite may have originated in Asia but it is still unknown where and by whom this wonderful thing was created and discovered in Asia. An image of a kite made in a cave on Muna Island in the island region of Sulawesi in the south-east of the Asian country Indonesia about 10,500 years ago suggests that the people of that time knew how to make and fly kites. People there still seem to fly the same kind of kite today.

    Similar historical evidence has been found in China, a country in Asia. The kite is also described by the Chinese philosopher Mozi about 2500 years ago. At that time silk was used as a kite material and bamboo rods were used for framing. Paper kites began to be made instead of silk in the fifth century after the invention of paper, but these paper kites began to be used as a sign of salvation in war or in times of trouble. History has it that kites were used in ancient and medieval China to measure distances, measure wind direction and force, lift people, signaling and communications for military operations.

When did kite flying start in India?

    There is no definite evidence of kite origin in India. Many historians believe that the kite and its uses in India coincided with that of China and were introduced to India by their monks at the time of the spread of Buddhism. It is noteworthy that the kite has got a new color in India as the kites used in ancient India are different from those of China and other countries. Kites of ancient India were made in the shape of a fighter and kite flying was made a sport in Mughal times which is still a means of entertainment for children and youth during Makarsankranti. For the last two decades, Kite Festival has been organized by the government in Gujarat which was celebrated in many places in India even in the 17th and 18th centuries.

Kite in the world

    Kite is a fun and sporting sport in countries around the world. Kite flying festivals take place in different countries and people enjoy kite flying at different times throughout the year. In particular, various Asian countries including India, Afghanistan, Pakistan, Nepal, China, Indonesia, Japan and Singapore prefer to fly kites at different times. 

    Kite flying is considered to be a very popular sport in Afghanistan. Like in India, threads are colored with pulverized thin glass so that one can patch another kite and cut the kite for fun. The Taliban government banned kite flying, making it difficult to fly kites in Afghanistan now days.

    In Pakistan, kite flying is called “goodie bazzi” or “patang bazzi”. Pakistan also has an old tradition of flying kites in the spring. In Pakistan, spring is celebrated as “Jashn E Baharan”. In Pakistan, as in India, the threads are sharpened in glass and paint and then patched.

    The earliest evidence of kite flying is found in Indonesia and especially in Bali. Bali kites are found in various shapes all over the world. In Vietnam, instead of kite tails, small flutes are used to make a melodious sound due to the wind. Even in Malaysia, whistles are blown on the tail and kites are flown with joy.

    People in the hilly areas of Nepal in which “Newar or Nepami” people fly kites a lot. Nepal prefers kite flying in August-September as opposed to Asian countries.

    In India, Gujarat, Bihar, Uttar Pradesh, Rajasthan, Haryana and Punjab are known for their kite flying and patchwork. Different types of kites, stretch strings, kites of different shapes, lanterns, toys, balloons are the highlight of Indian kite flying. The kite festival in India is mostly celebrated in Makarsankrati which is on 14th January but kite flying is also done in different parts of India like Nepal at different times. When kites are flown in Hyderabad in December, the tradition of kite flying in the north on Republic Day, Independence Day, Rakshabandhan, Vishwakarma Puja Day and Janmashtami is according to the area.

    Apart from this, people in some parts of Europe, America, New Zealand and Polynesia are also enjoying this kite.

Why is kite fun and care so important?

We find that kite fun is especially popular with children. It is natural for every child to have fun flying a kite in the open air but it requires a lot of caution on the roof or high place as well as open wires or other hanging objects around. There is also a lot of tension in the cut kite so that the cut kite string can get stuck in the neck or other parts when passing through the road or any other place and it can harm us. Often a two-wheeler passing by can hit the driver of a vehicle and even slit his throat.

    As dangerous as the kite's string can be to us, it is also a danger to the birds. Thousands of birds die in Sankrati every year. There is also a lot of noise pollution caused by loud loudspeakers and bugles which is harmful to every living insect and human.

  

    Chinese toys, cords, lanterns are proving to be harmful in every way. Chinese-made plastic cords can cut a lot of kites, but they can also damage birds and the environment. Along with this, toys like lanterns and tukkal have to be able to set fire to any place. The whole world is facing a lot of difficulties from China and China in particular is responsible for the border dispute with India and spoiling its dealings with every one of India's neighbors. China trades more than 15% in India so buying Chinese goods may be to our detriment in the future.

Image Courtesy: Google Images

Dr. Hardik B. Ramani

Follow Me on YouTube: Knowledge4 All

Follow Me on Blogger: https://www.drhbramani.com/

Follow me on Facebook: https://www.facebook.com/drhbramani

Mo: 8980001554

Email: hardik.ramani@gmail.com

સાયકલનો ઇતિહાસ | History of Cycle

 by Dr. Hardik Ramani (Gujarati Blog)

નમસ્કાર મિત્રો,

સાયકલ મારી સરર..રર.. જાય... ટીન ટીન ટોકરી વગાડતી જાય..... આ નાનપણનું બાળગીત આપણે ખુબ સાંભળ્યું હશે અને આજે પણ એ ગીત ગાતા નાનપણની ઘણી યાદો તાજા થઇ જાય. આજના ઝડપી અને ટેક્નોલોજીસભર યુગમાં હજુ પણ એક વાહન આપણી વચ્ચે એવું છે જે તેની શોધના 200 વર્ષ પછી પણ લોકો માટે ઉત્સુકતા જગાવે છે. સાયકલ તેની શોધ વખતથી અત્યાર સુધીમાં તેની જરૂરિયાત મુજબ તેનો ઉપયોગ ફરતો રહ્યો છે. પહેલા તે એક માનવીને ચાલવાની સરળતાનું સાધન બન્યું તો પછી તે એક પરિવહન વાહન બન્યું, ત્યારબાદ બીજા બળતણની મદદથી ચાલતા વાહનો માટે પાયો બન્યું તો સામાન્ય માણસો માટે તેનું પર્સનલ વેહિકલ બન્યું. ધીમે ધીમે સ્પોર્ટ્સની રમત, સર્કસમાં સ્ટન્ટ અને ખેલ જગતમાં સાયકલ પ્રવેશી તો છેલ્લે માનવીના સ્વાસ્થ્યને સાચવી રાખવા માટે એક્સરસાઇઝના રૂપમાં પણ સાયકલને ખુબ માન્યતા મળી. ફિઝિકલ હેન્ડીકેપ માટેની સાયકલે અશક્ત લોકોને શક્તિ આપી દોડવાની તો ગિયર વાળી સાયકલે તો સાયકલની દુનિયામાં કંઈક અલગ જ છાપ ઉભી કરી. નાના બાળકોથી લઇ મોટા વ્યક્તિઓ સુધીની વિશાળ રેન્જ અને વિવિધ દેખાવ સાથેની સાયકલ આજે બેટરી સાયકલના રૂપમાં પણ આવી ચુકી છે. એક સમયે જયારે સાયકલની દુકાનમાં જતા તો 2-5 પ્રકારની સાયકલ જોવા મળતી પરંતુ આજે દુકાન શોરૂમમાં ફરી ગઈ છે અને વિવિધ વેરાયટી, રંગો અને સાઈઝમાં સાયકલો આ પેટ્રોલ, ડીઝલ, ગેસ કે ઇલેક્ટ્રિક વાહનોના યુગમાં પણ ધૂમ મચાવી રહી છે. આજે આપણે આ જ સાયકલના ઇતિહાસના સફર પર જવાનું છે.

Image Source: https://www.backroads.com/sites/default/files/blog/2017/03/History-of-the-bicycle.jpg

સાયકલની શોધ ક્યારે અને કોના દ્વારા થઇ હતી?

સાયકલનો ચોક્કસ ઇતિહાસ અને તેના શોધક વિષે નજીવા સમયમાં શોધ થઇ હોવા છતાં એક નામ અને સ્થળની સ્પષ્ટતા મળી નથી. ચાર પૈડાં વાહનની શરૂઆત કે શોધને સાયકલની શોધની જનની માનીએ તો સન 1418 માં જિઓવાની ફોન્ટાના (Giovanni Fontana) નામની એક ઇટલીની મહિલા દ્વારા ચાર પૈડાનું એવું વાહન બનાવવામાં આવ્યું હતું જેમાં દોરડાને ખેંચી વાહનના ગિયર અને પૈડાં ચાલતા હતા. એ સમય પછી ઘણા લોકો એવા વાહનની શોધમાં લાગી ગયા હતા જેને આજે આપણે સાયકલ કહીએ છીએ. સન 1817 માં બેરોન કાર્લ વોન ડ્રેઇસ (Baron Karl von Drais) નામના જર્મન એંજીન્યરે લૌફમશીન (Laufmaschine) બનાવ્યું જેનો જર્મન ભાષામાં મતલબ થાય છે દોડતું મશીન. એ સમયમાં પેપરોમાં એ મશીનનું નામ ડાર્સીની છપાયું પરંતુ તેને 1818 માં જયારે પેટેન્ટ કરવામાં આવ્યું ત્યારે તેને વેલોસીપેડ નામ મળ્યું હતું. આ એક એવું મશીન હતું જે માનવી દ્વારા ચલાવી શકાતું, કંટ્રોલ કરી શકાતું અને સંપૂર્ણ લાકડાંથી બનેલું હતું. બનાવટ પરથી અને એ સમયના પરિવહન માટે વપરાતા ઘોડાની જગ્યા લઇ શકે તેવું લગતા તેને લોકોએ હોબ્બી હોર્સ કે ડેન્ડિ હોર્સ નામ આપ્યું. આ પ્રકારની બનાવટ જર્મની અને ફ્રાન્સમાં ખુબ પ્રચલિત થઇ હતી જેથી તેનું કોમર્શિયલ બનાવટ અને વેચાણ પણ થતું હતું. આ મશીન દ્વારા એક પરીક્ષણમાં એક કલાક કરતા પણ ઓછા સમયમાં 13 કી.મી. જેટલું અંતર કાપવામાં આવ્યું હતું જેથી આ વાહનની ક્ષમતા લોકોને કહી શકાય.

1820 થી 1850 નો સમય સાયકલની દુનિયામાં ત્રણ અને ચાર પૈડાં વાળા વાહનનો હતો. આ સાયકલ પણ ખુબ પ્રચલિત થઇ હતી કારણ કે કાર્લ ડ્રેઇસના હોબ્બી હોર્સની સરખામણીએ આ મશીન ચલાવવામાં બેલેન્સ રાખવું પડતું ન હતું.

Image Source : http://prologue.blogs.archives.gov/wp-content/uploads/sites/9/2011/05/bike-old-time.gif

1839 માં એક સ્કોટિશ લુહાર ક્રિકપેટ્રિક મેકમિલને (Kirkpatrick Macmillan), ફોર બાર મિકેનિઝમનો ઉપયોગથી પગ દ્વારા ચાલતું એક વાહન બનાવ્યું જેને ફરીથી આ વાહનને દ્વિ ચક્રી વાહનમાં ક્રાંતિ લાવી દીધી હતી. આ વાહનને આજની સાયકલની જેમ જ વાળવા કે કંટ્રોલ કરવા હેન્ડલ આપવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ દુનિયાભરના અનેકો એંજિન્યરો આ પ્રકારના વાહનમાં અનેકો ફેરફારો કરી વધુ સફળ, આરામદાયક અને કાર્યદક્ષ વાહન બનાવવા લાગ્યા. 1863 માં ફ્રેન્ચ એંજિન્યરે પ્રથમ ક્રેન્ક અને પેડલથી ચાલતી સાયકલ બનાવી જે તેના આગળના પૈડાંને ચલાવતું હતું જેના માટે એક અમેરિકી પેટન્ટ "પેડલ બાયસિકલ" પણ નોંધવામાં આવી હતી. આ એજ સમય હતો જયારે આ પ્રકારના વાહન કે મશીનને તેનું આજનું નામ સાયકલ મળ્યું.

 

1870 માં પેડલથી ચાલતી સાયકલ દુનિયાભરમાં ધૂમ મચાવતી હતી ત્યારે 1869 થી 1880 દરમિયાન હાઈ વ્હીલ સાયકલે દુનિયાભરનું આકર્ષણ પોતાની તરફ કર્યું હતું. એ સમયમાં ફ્રેન્ચ વ્યક્તિ યુગેન મેયરે (Eugène Meyer) એક મોટું વ્હીલ અને બીજું નાનું વ્હીલ હોઈ તેવી એક ડિઝાઇન તૈયાર કરી જે આપણે ઘણી વખત ફોટો કે સર્કસમાં જોતા હોઈએ છીએ. આ પ્રકારની સાયકલ ડિઝાઇન 1890 સુધી ખુબ ચાલી અને બન્ને પૈડાંના સાઈઝનો ફેરફાર પણ ધીમે ધીમે ઓછો થતો ગયો અને આખરે 10 ઓક્ટોબર 1889 માં આઇઝેક આર. જોહન્સન (Isaac R Johnson) દ્વારા આજે પણ મળતી લેડીસ સાયકલ જેવી એક ડિઝાઇન પેટેન્ટ કરવામાં આવી જે દુનિયાભરમાં ખુબ સફળ રહી જેને "ફોલ્ડિંગ બાઈસીકલ" નામ આપવામાં આવ્યું. 

19 મી સદીની શરૂઆતમાં સાયકલ યુરોપભરમાં વાહન વ્યવહાર માટે ખુબ પ્રચલિત માધ્યમ બની ગયું હતું અને નવી નવી સાયકલ ડિઝાઇનો માર્કેટમાં દરવર્ષે આવી રહી હતી એ સમયે સાયકલમાં ઇંધણથી ચાલતા એન્જીનો લગાવી તેને વધુ ઝડપી, આરામદાયક બનાવવાના પ્રયાસો ચાલુ થઇ ગયા હતા જેમાં અમેરિકા અને જર્મની ખુબ આગળ હતું. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ સમયે સાયકલ ખુબ મોટું સાધન બાયું ત્યારે અમેરિકામાં સાયકલનું ચલણ મોટર સાયકલે લઇ લીધું હતું જેથી સાયકલ માત્ર બાળકો માટે રમવા તથા શોખની વસ્તુ બની ગઈ હતી.

વિશ્વની સૌથી પ્રચલિત સાયકલ જે આજે પણ ખુબ પ્રચલિત છે "ફ્લાયઇંગ પીજન" (Flying Pigeon)

દુનિયાની સૌથી પ્રચલિત સાયકલ ડિઝાઇન કે જેણે દુનિયાભરમાં ધૂમ મચાવી હતી અને સાયકલ ઉધોગને એક નવી બુલંદી પર પહોંચાડી હતી. આ સાયકલની ડિઝાઇન ચીનની હતી અને તેણે 1990 સુધીમાં લાખો યુનિટો દુનિયાભરમાં વેચ્યા હતા. આ સાયકલ માત્ર 20 કિલોની હતી છતાં ખુબ વધુ ભાર વહન કરી સકતી તેમજ વાહન વ્યવહાર માટે પણ ખુબજ ઉપયોગી થતી હતી. 

અમેરિકા જેવા વિકસિત દેશો વર્ષોથી સાયકલને ત્યાગી મોટર સાયકલ અને મોટર કાર પર વળી ચુક્યા હતા પરંતુ તેઓ સાયકલને શોખ, સ્પોર્ટ્સ અને બાળકો માટે અવનવી ડિઝાઈનો તૈયાર કરી માર્કેટમાં મૂકી રહ્યા હતા. પાતળા વ્હીલની ઓછા વજન વાળી રેસર સાયકલ તેમજ શોખીન લોકો માટેની ક્રુઝર સાયકલ અમેરિકાની જ શોધ અને બનાવટ હતી. તેમણે રેસિંગ માટે એલ્યુમિનીમ ટ્યુબીંગનો ઉપયોગ કર્યો તેમજ વધુ મજબૂતાઈ માટે કાર્બન ફાઈબરનો પણ ઉપયોગ કર્યો જેથી આજની મોર્ડન સાયકલ આજ ડિઝાઇન અને શોધથી પ્રેરિત છે.  

સાયકલના વિવિધ પ્રકારો

સાયકલમાં સામાન્ય રીતે તમે શોરૂમમાં જોવા જાઓ ત્યારે મગજમાં બેજ પ્રકાર લઇને જતા હશો. ગિયર વાળી અને ગિયર વગરની સાયકલ. ખરા અર્થમાં આ બે પ્રકાર સાયકલના પ્રકાર નહિ પરંતુ ફીચર છે. સાયકલ તેના 11 પ્રકારોમાં વિભાજીત છે જે તેના આકાર, ઉપયોગને આધારે છે. રોડ બાઈક, માઉંટેન બાઈક, ટુરિંગ બાઈક, ફોલ્ડિંગ બાઈક, ફિક્સડ ગિયર અથવા ટ્રેક બાઈક, બી.એમ.એક્સ. (BMX), રીકમબન્ટ બાઈક (Recumbent Bike), ક્રુઝર બાઈક, હાઈબ્રીડ બાઈક, સાયક્લોક્રોસ બાઈક (Cyclocross Bike) અને ઇલેક્ટ્રિક બાઈક.

Image Source: https://lemonbin.com/wp-content/uploads/2020/06/bicycle-types-june172020-min.jpg
 

સાયકલની શોધ માનવ ઇતિહાસની એક એવી મહાનતમ ખોજ છે જેણે માનવીને કંઈપણ ગુમાવ્યા વિના ઘણું બધું આપ્યું છે. કોઈપણ પ્રકારના વાહનવ્યવહાર માટે આપણે સેજ માત્રાથી લઇ ભયંકર પ્રદુષણ કરીએ છીએ તેમજ બેઠાડા જીવનને કારણે શરીરને કસરત પણ કરાવી શકતી નથી અને અનેક રોગોના ભોગી બનીએ છીએ. આજે ઘણા દેશોમાં અને મોટી મોટી કંપનીઓમાં તેમના કર્મચારીઓને પણ સાયકલ ચલાવવા માટે પ્રમોટ કરવામાં આવે છે જેથી પ્રદુષણ ઓછું થાય તેમજ દેશમાં ક્રૂડનું બચત અને વિદેશી હૂંડિયામણ ઓછું વેડફાય અને આ દરેકથી પણ વધુ ફાયદાકારક તેમના કર્મચારીની સેહદ સારી થાય. છે.

In Gujarati Language

Dr. Hardik B. Ramani

Follow Me on YouTube: Knowledge4 All

Follow Me on Blogger: https://www.drhbramani.com/

Follow me on Facebook: https://www.facebook.com/drhbramani

Mo: 8980001554

Email: hardik.ramani@gmail.com